Dünya fıstık piyasasında dengeler hızla değişiyor. Önde gelen üretici ülkelerden İran’da yaşanan savaşın etkisiyle arz zinciri sekteye uğrarken, küresel talebin de aynı dönemde artması fiyatları yukarı çekti. Özellikle son aylarda hız kazanan bu yükseliş, piyasayı son sekiz yılın en yüksek seviyesine taşıdı.
İran’da patlak veren çatışmalar, yalnızca enerji ve lojistik hatlarını değil, tarım ürünlerinin sevkiyatını da doğrudan etkiledi. Ülkenin önemli ihracat kalemlerinden biri olan fıstıkta yaşanan aksaklıklar, küresel piyasada arzın daralmasına yol açtı.
Uzmanlar, İran’ın dünya fıstık üretimindeki kritik rolüne dikkat çekerek, bu tür jeopolitik gelişmelerin fiyatlara hızlı yansıdığını vurguluyor.
Sektör temsilcilerine göre piyasadaki kırılganlık yeni değil. Yaptırımlar, ticari kısıtlamalar ve düşük rekolte beklentisi zaten arzı sınırlıyordu. Buna ek olarak yılın başında yaşanan iletişim kesintileri ve iç karışıklıklar, ihracat süreçlerini daha da zorlaştırdı.
Savaşın başlaması ise bu sorunların üzerine eklenerek küresel arzın daha da daralmasına neden oldu.
Öte yandan talep tarafında da dikkat çekici bir hareketlilik yaşanıyor. 2023’ün sonlarına doğru sosyal medyada hızla yayılan “Dubai çikolatası” trendi, fıstığa olan ilgiyi küresel ölçekte artırdı.
Birçok gıda markası fıstıklı ürünleri menülerine dahil ederken, kahve zincirlerinden dondurma üreticilerine kadar geniş bir yelpazede fıstık kullanımı yaygınlaştı. Bu durum, zaten sınırlı olan arz üzerindeki baskıyı daha da artırdı.
Piyasadaki sıkışıklık mart ayında zirveye ulaştı. Fıstık fiyatları pound başına 4,57 dolara çıkarak 2018’den bu yana görülen en yüksek seviyeyi gördü.
Nakliye hatlarında yaşanan iptaller ve sevkiyatların aksaması da fiyat artışını hızlandıran unsurlar arasında yer aldı. Özellikle Orta Doğu üzerinden yapılan ticarette yaşanan kesintiler, Hindistan gibi büyük ithalatçıları da etkiledi.
Uzmanlara göre çatışmaların uzaması halinde küresel pazara ulaşan fıstık miktarı daha da düşebilir. Bu da sadece doğrudan İran’dan alım yapan ülkeleri değil, alternatif pazarlara yönelen tüm alıcıları etkileyecek.
Artan maliyetler nedeniyle üreticilerin tarif değişikliğine gitmesi ya da daha ucuz alternatiflere yönelmesi gündeme gelebilir. Ancak fıstığın ana bileşen olduğu ürünlerde bu değişimin kolay olmayacağı belirtiliyor.
